¿Quén é a Vella do “Arco da vella”?

Todo comeza cunha pregunta, sinxela, unha pregunta que máis de un se terá feito: ¿quen é esa Vella á que fai referencia o arco da vella? Sigue leyendo “¿Quén é a Vella do “Arco da vella”?”

Anuncios
Entrada destacada

Baraka

Baraka: en árabe بركة, “bendición, carisma, gracia divina”.

Baraka é o nome do magnífico documental dirixido por Ron Fricke en 1992. Cunha fotografía espectacular e unha banda sonora do mais evocadora, este documental consegue contarnos unha historia sen palabras nin diálogos de ningún tipo. A historia do ser humano, a nosa historia.
Comeza falándonos da parte mais espiritual do ser humano, diferentes sistemas de crenzas, relixións e ritos como medios de contacto co místico e de comuñón co sagrado. Nesta primeira parte mestúranse este tipo de imaxes con outras de animais salvaxes, de fermosas paisaxes e tamén de diferentes “portas” naturais abertas na natureza. Outro punto clave son as miradas, persoas de diferentes etnias e crenzas mirando directamente á cámara, as cales nos transmiten unha profundidade sobrecolledora, como se detrás de cada par de ollos houbese un mundo por descubrir, unha persoa con inquedanzas, que se fai preguntas, que busca respostas, que sinte e latexa.

BARAKA
Pouco a pouco estas imaxes vanse transformando e comeza a amosársenos un mundo menos natural e máis construído. Bloques de pisos, bloques de nichos. Favelas, cidades. As imaxes xa non son tan fermosas, tan evocadoras, mais no medio do feísmo, o sorriso dos nenos, os seus xogos, a súa espontaneidade amósannos que tamén hai vida nestes lugares. A historia continúa avanzando e lévanos xa á masificación das cidades modernas como ben puideran ser Tokio ou Nova York. Masas de coches, ríos de xente. E un significativo fotograma dun monxe budista camiñando, lentamente, ó son da súa campá, no medio dunha turba de xente totalmente allea á súa presencia e á súa sacralidade. Vemos fábricas co moderno sistema de cadeas de montaxe, vemos animais en cintas transportadoras tratados sen o máis mínimo respecto pola súa vida e dignidade, como se de obxectos se tratase, e despois seres humanos comprimidos no transporte público coma ese mesos animais nas súas gaiolas, e sendo tratados como máquinas nesas fábricas impersoais e sen vida. A prostitución, os sen teito. As miradas que esta vez se nos amosan son moi diferentes: están valeiras, non hai nada tras elas, non hai preguntas, non hai procura de respostas, non hai latexo, non hai profundidade. Só alienación, baleiro, o sen sentido do mundo reflexado nun par de ollos. E tralo baleiro e a falta de dignidade ven o horror. Exércitos, guerras polo petróleo, campos de concentración, exterminio, a falta de respecto máxima pola vida humana.

19536924_20131118134138832.jpg-c_208_117_x-f_jpg-q_x-xxyxx
E tras o horror, a morte. Mais unha morte que volta a mirar de novo cara a espiritualidade, cara a procura dun sentido do sagrado, os ritos de incineración no Ganxes. E tras a morte, o Alén representado nos templos relixiosos de diferentes culturas, a volta á natureza, ás imaxes sobrecolledoras deste fermoso mundo. O renacer do ciclo e con el a esperanza da volta á natureza, á vida, á procura do sentido, á dignidade.

Baraka é unha invitación a reflexionar sobre o mundo que estamos a construír. Sobre o xeito en que nos cosificamos a nós mesmos, ós nosos conxéneres, ó resto de especies animais e á propia natureza. Todo se convirte nun fin, nun produto e nada é respectado por si mesmo, polo simple feito de existir, nin sequera nós mesmos. Ten que haber unha rentabilidade, un obxectivo. E nesa procura dun fin medible e cuantificable estamos máis baleiros que nunca. Non hai espazo para as preguntas, para o asombramento do mundo que nos rodea, para a procura do sagrado que habita en nós mesmos e na natureza. O documental avísanos tamén do terrible camiño ó que esta actitude conduce: a cosificación das persoas, o feito de velos como obxectos, como medios para un fin, menos aínda que animais, permítenos acabar con eles por un interese meramente político ou económico.

article00_430x
Pero aínda hai esperanza, dinos, a pureza do mundo segue aí agardando por nós e, tras unha morte simbólica, podemos aínda retornar a ela. A natureza, as preguntas sen responder, a sacralidade do que nos rodea, seguen dándonos a oportunidade de retornar a eles.
Agora depende de nós aceptar a chamada e volver á vida ou continuar o camiño da autodestrucción e o sen sentido.

San Miguel e o sol, San Cibrán e o tangaraño.

Unha aventura que comeza ás 5 da mañá é sempre unha boa aventura. Non porque exista unha máxica fada nesa intempestiva hora senón porque cando un, por vontade propia, está xa na rúa daquel tempo, é porque ten pensado facer algo moi interesante, emocionante ou ámbalas dúas cousas. Así foi como comezou a nosa xornada para asistir ó fenómeno solar da capela de San Miguel, no Mosteiro de Celanova. Consiste este en que, na saída do sol dos equinoccios, o astro rei emerxe polo cumio do máxico Monte de San Cibrán; dirixindo os seus raios, exactamente, a través das minúsculas xanelas da dita capela. O evento non defraudou, mais aínda cando a Deusa quixo poñerse do noso lado agasallándonos cun amencer sen nubes ou brétema algunha. Fascinante de contemplar, o efecto óptico foi moito máis do que agardabamos, pois semellaba que a capela se atopaba en chamas, ou mesmo que o sol emerxía de dentro dela e non a través como realmente era.

IMG_E4021

A propia advocación da capela –San Miguel, 29 de setembro– semella ter unha relevancia importante no fenómeno solar. En primeiro lugar, porque a data parece querer cristianizar o equinoccio no que acudimos ata o lugar, o de outono. Relevante tamén o feito de que, segundo a haxiografía, San Miguel derrotase ó dragón precisamente cunha espada flamíxera que nos lembraba ós raios de sol que saían da fiestra.

Tamén a arquitectura do lugar seguía a falarnos de simboloxía solar. No interior da capela, imposible non alzar a vista cara a clave de bóveda que lucía unha fermosa hexapétala. A xanela por onde entraba o sol tamén tiña unha curiosa forma que facía que o sol se proxectase na pareda oposta conformando a silueta dunha vela.

Pero o mais interesante estaba nos canzorros, decorados estes cunha curiosa mestura de hexapétalas e unha sorte de lauburos que se ían alternando, de tal xeito, que creaban unha harmoniosa sensación de movemento. Quizais pretendesen reflexar o propio movemento do sol polo ceo, ou o paso das estacións, o paso do tempo…

IMG_4035

Existe detrás da capela un penedo que tamén da que pensar. O feito de que siga aí, no medio da explanada, e de que se atope xusto detrás da capela, suxire que puidese ter algunha posible función precristiá no lugar, así como a pía que o coroa semella que podería ter existido antes de ser esta modificada para poñer enriba un cruceiro. O propio feito de colocarlle enriba este símbolo, estaríanos a indicar unha posible cristianización, como ocorre en tantos penedos de curiosa forma da nosa xeografía. Sen embargo, ó ter sido a rocha tan modificada, incluso labrando unhas escaleiras nela para acceder a unha mesa de pedra posta enriba, dificúltanos afondar mais nesta idea.

Unha das implicacións mais importantes desta capela é que o sol saia nesta sinalada data precisamente por enriba do Monte de San Cibrán, véndose un anaco do mesmo a través da fiestra equinoccial. Trátase este dun lugar cheo de reminiscencias pagás, que non podiamos deixar de visitar, mais cando a propia lenda une ámbolos dous lugares. Conta esta que San Rosendo subiu ó monte e, dende alí, lanzou un seixo –pedra simbólica onde as haxa–, onde este caeu fundouse o Mosteiro de Celanova. Non semella casual que a Igrexa quixese contar unha historia que vinculase ámbolos dous lugares, xa de por si unidos polo devandito efecto solar.

No alto do monte atopamos unha sinxela capela de orixe mozárabe, malia que so conserva dese estilo unha fermosa dobre ventá.

IMG_E4061

Comezamos a albiscar as resonancias míticas do lugar ó saber que no seu altar se levaba a cabo o rito para curar ós meniños do tangaraño, facéndoos pasar tres veces baixo este. Tendo en conta que esta enfermidade se curaba en moitos lugares pasando ó rapaz baixo un carballo furado, un penedo de curiosa forma ou calquera outro arco de orixe natural, podemos imaxinar que este rito xa se levaba a cabo moitos anos antes de que a capela existise no lugar, e que o cristianismo o reconverteu facendo que a máxica pedra que o curase fose o mesmo altar. A este respecto, cabe sinalar que algunhas testemuñas falan dunha pedra especial que había na capela para facer o rito.

Mais sinais apuntan nesta dirección dun antigo lugar de culto precristiá. A primeira, a existencia de varias mámoas –catro ou cinco, segundo os autores– ó redor da capela, o que nos indica que o lugar foi elixido xa miles de anos atrás como lugar de enterramento dos defuntos, o que lle confire un carácter de especial e sagrado. Tamén atopamos marcos con cruces de termo que marcan o límite entre catro concellos: A Bola, Allariz, A Merca e Rairiz de Veiga. Aínda que este dato non demostre nada por si mesmo, si que hai una pauta que se repite e é considerar os lugares sagrados como límites entre diferentes tipos de territorios; véxase o Monte da Peneda que divide os concellos de Soutomaior e Redondela. Por último, destacar a presenza dunha pedrafita no lugar, cun curioso oco ou rebaixe nunha das súas caras que non sabemos se pode ser ou non natural. Atópase esta a día de hoxe nunha explanada que, precisamente, semella idónea como ágora ou lugar de agregación, un espazo necesario se como dicimos se trataba este dun santuario precristiá.

OQGD2028

Outro dato que nos sinala a importancia de cristianizar o lugar, é a existencia dun pequeno camposanto xunto á capela. Segundo a tradición, nel están enterrado os dous eremitas que fundaron a capela –malia que outras versións apuntan a que foi o propio San Rosendo quen o fixo–, chamándose un deles Cibrán.

O eremita Cibrán funda a capela de San Cibrán, sendo este ademais un santo que foi meigo antes que santo e, que nos lugares onde se venera, adóitanse facer antigos cultos esconxuradores do mal, do meigallo e do citado aquí tangaraño. É posible, quizais, que antigamente a historia transmitida pola Igrexa ó pobo fose que aquí estivese enterrado o mesmísimo San Cibrán e que el en persoa fundase a capela. De ser así, non nos caberían dúbidas do carácter sagrado do lugar en tempos antigos, que faría preciso trocalo en cristián colocando nel a tumba nin mais ni menos que dun santo. E non dun santo calquera, senón do meigo por excelencia, aquel que a Igrexa utilizaría para seguir dando cabida ós múltiples ritos e feitizos que se seguían a practica na nosa terra, aqueles tan fondamente arraigados no noso inconsciente colectivo, na nosa identidade como pobo, que non era posible desterrar polo que só quedaba “reconducilos”. En palabras do propio Papa Gregorio Magno a conto das nosas tradicións pagás: “Trasladarlos al día de las fiestas de los santos mártires, con el fin de que, consintiendo algunas groserías, alegrías de la idolatría, se predispongan más fácilmente a acoger las costumbres espirituales de la fe cristiana”. Ante estas palabras, pouco máis hai que dicir sobre o razoable que resulta pensar que este sexa un lugar antigo de culto reconvertido ó cristianismo baixo a advocación do mago San Cibrán.

IMG_E4065

Seguimos a visitar lugares con reminiscencias pagás, lugares nos que a tradición católica se mestura con outra mais antiga, máis atávica, que se perde na noite dos tempos. Non alcanzamos a descifrala de todo, non podemos atrapala coas mans senón que, como o velo dunha etérea dama que se aparece na noite, nos deixa coa sensación na punta dos dedos de que case a tocamos. Case, case… mais xusto nese intre, esvaécese. Seguiremos persistindo, seguiremos recorrendo a nosa xeografía en busca deses lugares onde a antiga maxia aínda non desapareceu e aínda latexa. Seguiremos xuntando pezas dese crebacabezas ata que, un día, teñamos as suficientes como para que o debuxo que representa nos sexa ó fin revelado.

BIBLIOGRAFÍA:

A loita entre a Fiandeira divina e o Dragón

 

Como vimos constatando ó longo das entradas deste blogue, numerosas son as lendas que teñen como protagonista a unha fiandeira con atributos máxicos ou sobrenaturais; unha personaxe que, polas súas características, identificamos coa Moura da nosa mitoloxía. Abondosas son tamén na nosa tradición as historias de dragóns en tódalas súas versións: bechas, serpes xigantes, cocas, tarascas, lagartos lascivos ou comellóns… Pero o que non resulta tan habitual, senón mais ben todo o contrario, é unha lenda na que as dúas personaxes míticas se enfronten como rivais: a loita entre a Fiandeira divina e o Dragón.

No concello portugués de Arcos de Valdevez eríxese o santuario de Nossa Senhora da Peneda, un lugar asociado a suxestivas lendas. Unha delas conta que esta é unha das sete virxes irmás de Anamán –o penedo principal do que todas emerxeron–, repartidas por outras tantas igrexas entre Galicia e Portugal. Miguel Losada, no seu interesante artigo “As sete virxes de Anamán. Implicacións cosmogónicas dun relato tradicional” analiza este mitema repetido en todo o mundo de sete irmás divinas, con paralelos tamén na mitoloxía galega e ó que algún día dedicaremos unha entrada.

Mais hoxe interésanos outra historia vinculada co sagrado lugar. Conta esta como, moito tempo atrás, habitaba na zona coñecida como Lamas de Mouro un grande lagarto que devoraba a todo canto ser vivinte atopaba. Non pasaba fame o temible animal, pois deixaba caer os seus pasos polo camiño de peregrinación que conducía ó santuario, moi concorrido este por toda clase de devotos. Fálanos tamén a lenda dunha muller que habitaba no Coto da Meadinha –o grande penedo que se sitúa detrás do santuario–, a cal pasaba o tempo fiando e asollando as súas madeixas ou meadas, quizais de aí o nome do lugar. Un día esta fiandeira atopouse fronte a fronte co lagarto, que non dubidou en botarse a ela. Ante o perigo, a muller botou man da única arma que levaba enriba: colleu o copo de fiar que tiña prendido na cintura e bateu con el no réptil, o cal inmediatamente quedou transformado en pedra. Di a lenda que esta muller non podía ser outra que a Virxe de Nossa Senhora da Peneda e que o lagarto aínda pode contemplarse hoxe como unha das rochas do lugar coñecido como Portela do Lagarto.

traje tradicional portugal - hilandera
Boneca típica do norte de Portugal co copo prendido na cintura, igual que a fiandeira da lenda.

Analicemos agora os compoñentes esenciais desta historia. Temos por unha banda a unha fiandeira na que, a pouco que abramos os ollos, recoñeceremos os atributos da nosa Moura:

– Habita no cumios dun penedo que destaca na paisaxe.
– Fortemente vinculada co fiado.
– Asolla as súas madeixas, tal como fan as mouras nas nosas lendas cos utensilios relacionados co arte de fiar.
– Ten a capacidade de transformar a outros seres en pedra, igual que ocorre nalgunhas historias da nosa terra.
– É interpretada polo cristianismo como a Nai de Deus.

Non nos cabe dúbida que, aínda que non se diga expresamente no relato por ter sido este cristianizado, estamos claramente ante a figura que en Galicia chamamos Moura. Sinalar tamén que a propia toponimia do lugar, Lamas de Mouro, parece sinalarnos a presenza destes seres na contorna.

Así, unha vez identificada a heroína da historia, constatamos como é a nosa divindade precristiá quen se enfronta e vence ó dragón, o que convirte a esta lenda nun caso fascinante e orixinal. No conto folclórico, este adoita ser sometido por un cabaleiro que libra del á princesa para despois casar con ela, sendo recorrente que o feroz animal se aposte na fonte do pobo impedindo así o acceso á auga. Na nosa lenda da Coca, o pobo unido é quen libra ás doncelas da vila do seu acoso. Na haxiografía cristiá, o caso máis sonado é o de San Xurxo, que acaba co dragón como símbolo do triunfo da nova fe e conseguindo así converter á poboación pagá.

Sen embargo, será precisamente no cristianismo onde atopemos tamén un punto de conexión coa lenda portuguesa, pois numerosas son as santas que venceron a un dragón:

– Santa Ilda de Whitby: a lenda fala dunha praga de serpes que a santa transformou en pedra, tal como a fiandeira do relato. Esta historia explica a presenza dos fósiles ammonoidea na zona, interpretados como serpes enroscadas petrificadas.
– Santa Marta: conseguiu domar cos seus rezos ó temible dragón de Tarascón e, mediante este acto, converter ó cristianismo á poboación. Este feito é conmemorado no Corpus Christie de numerosas localidades, sacando en procesión á feroz criatura e maila santa.
– Inmaculada Concepción: adoita ser representada en pé sobre o dragón, seguindo unha descrición dada no Apocalipse sobre unha muller vestida de sol, coa lúa ós pés e as estrelas na cabeza, á que persigue un serpe demoníaca tras ter sido esta expulsado da terra.
– Santa Mariña: é recorrente a súa representación co dragón vencido, pois este aparecéuselle no calabozo no que foi recluída e a santa conseguiu sometelo co poder da cruz.

Este último dato énos de grande interese, pois o antropólogo Rafael Quintía no seu libro “Mariña: de deusa a santa” apórtanos abondosos exemplos de como a nosa figura da Moura semella ter sido substituída, precisamente, por esta advocación, ou mesmo de como a santa mantén características da nosa divindade precristiá. Cabe preguntarse entón se o sometemento do dragón pode ser unha mais das facetas da Moura absorbidas pola santa.

IMG_2205
Antigo relicario na sacristía de Santa Mariña de Augasantas

Como acabamos de comprobar, é un feito habitual na imaxinería católica que unha figura divina feminina venza a un dragón. De feito, dáselle a este acontecemento tal relevancia que, en moitos lugares, constitúe a representación principal da festa do Corpus Christi: Santa Marta, a propia Virxe ou unha muller profana sometendo ou vencendo ó dragón. De feito, na Festa da Coca de Redondela (Pontevedra), malia que a lenda mais repetida nos diga que foi o pobo quen venceu á tarasca, o día do Corpus –seguindo a versión da historia na que foi a Nai de Deus quen a expulsou– represéntase como a besta foxe ante a coñecida como Virxe da Gabacha, levada en procesión polas rúas da vila.

Un dato interesante tamén é a expresión plástica do sometemento do animal: a virxe ou santa correspondente aparece chantando unha lanza ou unha vara ó animal, o que non deixa de recordarnos á fiandeira cravándolle o copo.

tarasca
https://www.laopiniondezamora.es/opinion/2015/06/07/tarasca/848851.html

Analicemos agora tódolos datos que vimos de expoñer. Temos, por unha banda, a lenda dunha moura que vence a un dragón batendo nel co seu copo, a cal rematou por ser asimilada coa Virxe. Pola outra, numerosas santas ou á mesma Virxe realizando idéntica proeza. Tamén, o dato nada desprezable que sexa precisamente esta a representación principal nunha importante festa católica como é o Corpus Christi.

Con esta información na man, non parece descamiñado pensar que, quizais, esteamos a asistir na festa do Corpo de Cristo á cristianización dun mitema anterior. A favor desta hipótese, sinalar que xunto coa Tarasca e a personaxe divina que a somete, aparece a miúdo algún personaxe vestido con chocas e/ou vinchas, a xeito de bufón e coñecido na nosa terra como Choqueiro ou Centulo, nomes dados tamén a personaxes de Entroido de idénticos atributos. Como vemos, trátase de figuras do acervo pagán que nada pintarían nunha cerimonia católica, pero que cobran todo o seu sentido se, como dicimos, se trata en realidade da cristianización dun rito pagán.

Desfile-Tarasca-385-de-907
Cabezudos que acompañan á Tarasca de Granada golpeando con vinchas ós asistentes, tal como fan os nosos personaxes de Entroido.

Con todos estes datos na man, constatamos como se abre ante nós unha nova vía de investigación a ter en conta: o estudo desa divindade feminina que somete ó dragón. Antes Moura, agora Santa ou Virxe, mais sempre máxica, sempre poderosa.

Continuará.

 

BIBLIOGRAFÍA:
– CAMPELO, A. Lendas do Vale do Minho. Associação de Municípios do Vale do Minho, 2002.
– LOSADA, M. Albión Galaica. Sociedade Antrpolóxica Galega, 2016.
– LOSADA, M. As sete virxes de Anamán. Fol deVeleno. Sociedade Antropolóxica Galega, 2016
– QUINTÍA PEREIRA, R. Mariña: de deusa a santa. Ed. Galaxia, 2017.

 

 

La lucha entre la Hilandera divina y el Dragón

Como venimos constatando a lo largo de las entradas de este blog, numerosas son las leyendas que tienen como protagonista a una hilandera con atributos mágicos o sobrenaturales; un personaje que, por sus características, identificamos con la Moura de nuestra mitología. Abundantes son también en nuestra tradición las historias de dragones en todas sus versiones: bichas, sierpes gigantes, cocas, tarascas, lagartos lascivos o come-personas… Pero lo que no resulta tan habitual, sino más bien todo lo contrario, es una leyenda en la que ambos personajes míticos se enfrenten como rivales: la lucha entre la Hilandera divina y el Dragón.

En el ayuntamiento portugués de Arcos de Valdevez se erige el santuario de Nuestra Señora de la Peneda, un lugar asociado a sugestivas leyendas. Una de ellas cuenta que esta es una de las siete vírgenes hermanas de Anamán –el pedrusco principal del que todas emergieron–, repartidas por otras tantas iglesias entre Galicia y Portugal. Miguel Losada, en su interesante artículo “Las siete vírgenes de Anamán. Implicaciones cosmogónicas de un relato tradicional” analiza este mitema repetido en todo el mundo de siete hermanas divinas, con paralelos también en la mitología gallega y al que algún día dedicaremos una entrada.

Pero hoy nos interesa otra historia vinculada con el sagrado lugar. Cuenta esta como, mucho tiempo atrás, habitaba en la zona conocida como Lamas de Mouro un gran lagarto que devoraba a todo cuanto ser viviente se encontraba. No pasaba hambre el temible animal, pues dejaba caer sus pasos por el camino de peregrinación que conducía al santuario, muy concurrido este por toda clase de devotos. Nos habla también la leyenda de una mujer que habitaba en el Coto da Meadinha –la montaña rocosa que se sitúa detrás del santuario–, la cual pasaba el tiempo hilando y poniendo al sol sus madejas, “meadas” en portugués y de ahí quizás el nombre del lugar. Un día esta hilandera se encontró frente a frente con el lagarto, que no dudó en echarse a ella. Ante e peligro, la mujer echó mano de la única arma que llevaba encima: cogió el copo de hilar que tenía enganchado en la cintura y golpeó con él al reptil, el cual inmediatamente quedó transformado en piedra. Dice la leyenda que esta mujer no podía ser otra que la Virgen de Nuestra Señora de la Peneda y que el lagarto aún puede contemplarse hoy como una de las rocas del lugar conocido como Portela do Lagarto.

traje tradicional portugal - hilandera
Boneca típica do norte de Portugal co copo prendido na cintura, igual que a fiandeira da lenda.

Analicemos ahora los componentes esenciales de esta historia. Tenemos por una parte a una hilandera en la que, a poco que abramos los ojos, reconoceremos los atributos de nuestra Moura:

– Habita en la cumbre de un peñasco que destaca en el paisaje
– Fuertemente vinculada con el hilado.
– Pone al sol sus madejas, tal como hacen las mouras en nuestras leyendas con los utensilios relacionados con el arte de hilar.
– Tiene la capacidad de transformar a otros seres en piedra, igual que ocurre en algunas historias de nuestra tierra.
– Es interpretada por el cristianismo como la Madre de Dios.

No nos cabe duda que, aunque no se nos diga expresamente en el relato por haber sido este cristianizado, estamos claramente ante la figura que en Galicia llamamos Moura. Señalar también que la propia toponimia del lugar, Lamas de Mouro, parece señalarnos la presencia de estos seres en la contorna.

Así, una vez identificada a la heroína de la historia, constatamos como es nuestra divinidad precristiana quien se enfrenta y vence al dragón, lo que convierte a esta leyenda en un caso fascinante y original. En el cuento folclórico, este acostumbra a ser sometido por un caballero que libra de él a la princesa para después casarse con ella, siendo recurrente que el feroz animal se aposte en la fuente del pueblo impidiendo así el acceso al agua. En nuestra leyenda de la Coca, el pueblo unido es quien libra a las doncellas de la villa de su acoso. En la hagiografía cristiana, San Jorge acaba con él como símbolo del triunfo de la nueva fe, consiguiendo con este heroico acto convertir a la población pagana.

Sin embargo, será precisamente en el cristianismo donde encontremos también un punto de conexión con la leyenda portuguesa, pues numerosas son las santas que vencieron a un dragón:

– Santa Hilda de Whitby: la leyenda habla de una plaga de serpientes que la santa transformó en piedra, tal como la hilandera del relato. Esta historia explica la presencia de fósiles ammonoidea en la zona, interpretados como serpientes enroscadas petrificadas.
– Santa Marta: consiguió domar con sus rezos al temible dragón de Tarascón y, mediante este acto, convertir al cristianismo a la población. Este hecho es conmemorado en el Corpus Christi de numerosas localidades, sacando en procesión a la feroz criatura y a la santa.
– Inmaculada Concepción: acostumbra a ser representada en pie sobre el dragón, siguiendo una descripción dada en el Apocalipsis sobre una mujer vestida de sol, con la luna a los pies y las estrellas en la cabeza, a la que persigue una sierpe demoníaca tras haber sido esta expulsada de la tierra.
– Santa Marina: es recurrente su representación con el dragón vencido, pues este se le apareció en el calabozo en el que fue recluida y la santa consiguió someterlo con el poder de la cruz.

Este último dato nos es de gran interés, pues el antropólogo Rafael quintía en su libro “Marina: de diosa a santa”, nos aporta abundantes ejemplos de cómo nuestra figura de la Moura parece haber sido sustituida, precisamente, por esta advocación, o incluso de cómo a santa mantiene características de nuestra divinidad precristiana. Cabe preguntarse entonces si el sometimiento del dragón puede ser una más de las facetas de la Moura absorbida por la santa.

IMG_2205
Antigo relicario na sacristía de Santa Mariña de Augasantas

Como acabamos de comprobar, es un hecho habitual en la imaginería católica que una figura divina femenina venza a un dragón. De hecho, se le da a este acontecimiento tal relevancia que, en muchos lugares, constituye la representación principal de la fiesta del Corpus Christi: Santa Marta, la propia Virgen o una mujer profana sometiendo o venciendo al dragón. De hecho, en la Fiesta de la Coca de Redondela (Pontevedra), a pesar de que la leyenda más repetida nos diga que fue el pueblo quien venció a la tarasca, el día del Corpus –siguiendo la versión de la historia en la que fue la Madre de Dios quien la expulsó– se representa como la bestia huye ante la conocida como Virgen de la Gabacha, llevada en procesión por las calles de la villa.

Un dato interesante también es la expresión plástica del sometimiento del animal: la virgen o santa correspondiente aparece clavando una lanza o una vara al animal, lo que no deja de recordarnos a la hilandera clavándole el copo.

tarasca
https://www.laopiniondezamora.es/opinion/2015/06/07/tarasca/848851.html

Analicemos ahora todos los datos que acabamos de exponer. Tenemos, por una parte, la leyenda de una moura que vence a un dragón clavándole su huso, la cual acabó por ser asimilada con la Virgen. Por la otra, numerosas santas o la misma Virgen realizando idéntica proeza. También, el dato nada despreciable de que sea precisamente esta la representación principal en una importante fiesta católica como es el Corpus Christi.

Con esta información en la mano, no parece desencaminado pensar que, quizás, estemos asistiendo en la fiesta del Cuerpo de Cristo a la cristianización de un mitema anterior. A favor de esta hipótesis, señalar que junto con la tarasca y el personaje femenino que la somete, aparece a menudo algún personaje vestido con chocas y/o vejigas infladas, a modo de bufón y conocido en nuestra tierra como Choqueiro o Centulo, nombres dados también a personajes del Entroido de idénticos atributos. Como vemos, se trataría de figuras del acervo pagano que nada pintarían en una ceremonia católica, pero que cobran todo su sentido si, como decimos, se trata en realidad de la cristianización de un rito pagano.

Desfile-Tarasca-385-de-907
Cabezudos que acompañan á Tarasca de Granada golpeando con vinchas ós asistentes, tal como fan os nosos personaxes de Entroido.

Con todos estos datos en la mano, constatamos como se abre ante nosotros una nueva vía de investigación a tener en cuenta: el estudio de esa divinidad femenina que somete al dragón. Antes Moura, ahora Santa o Virgen, pero siempre mágica, siempre poderosa.

Continuará.

 

BIBLIOGRAFÍA:
– CAMPELO, A. Lendas do Vale do Minho. Associação de Municípios do Vale do Minho, 2002.
– LOSADA, M. Albión Galaica. Sociedade Antrpolóxica Galega, 2016.
– LOSADA, M. As sete virxes de Anamán. Fol deVeleno. Sociedade Antropolóxica Galega, 2016
– QUINTÍA PEREIRA, R. Mariña: de deusa a santa. Ed. Galaxia, 2017.

Na procura da Raíña Lupa no sagrado Monte Pindo

Dedicamos a última entrada deste blogue a estudar a relación existente entre a Raíña Lupa e a Vella, chegando á conclusión de que a primeira non é senón a versión culta e cristianizada da segunda. Esta idea conduciunos a pensar que a Moura ben puido ser unha deusa primordial para os galegos, a cal precisaba ser sometida e dominaba polo Apóstolo Santiago no proceso de cristianización da nosa terra.

Así as cousas, tras ter acadado a íntima convicción da existencia dunha relixión precristiá en Galicia na cal a Moura xogaba un papel destacado, chegou o momento de pasar do pensamento á acción, dos libros ó terreo, e ir na procura deses lugares nos que a Deusa –baixo a aparencia da Raíña Lupa, a Vella ou a Moura– deixou a súa pegada.
Sigue leyendo “Na procura da Raíña Lupa no sagrado Monte Pindo”

A Vella como instauradora das normas sociais

É un feito recorrente nas relixións, especialmente nas politeístas, que exista unha divindade con función civilizadora. Este ser ten por obxectivo sentar as bases da vida en comunidade, así como entregar as técnicas e ferramentas que distinguen ó ser humano dos animais. Sen embargo, a súa función máis destacada quizais sexa a de impoñer as normas que rexen a vida en sociedade Sigue leyendo “A Vella como instauradora das normas sociais”

A Vella arredor do mundo

Falabamos na última entrada da grande similitude existente entre a nosa Vella e Frau Holle –personaxe da mitoloxía xermana–, ata o punto de concluír que ámbalas dúas son a mesma. Un feito non tan estraño, se temos en conta os intercambios culturais entre ambas zonas. Máis abraiante resulta saber de deusas, a todo punto asimilables á Vella, pero orixinarias de lugares moi afastados entre si e repartidos por todo o planeta. Vexamos algúns exemplos e despois saquemos conclusións:

Sigue leyendo “A Vella arredor do mundo”

A Vella na mitoloxía xermánica

Dada a similitude que vimos encontrando entre a nosa Vella e outras mulleres anciás presentes no folclore e as tradicións doutras partes do mundo, parece interesante facer unha análise máis pormenorizada dalgunhas destas personaxes. Tal vez isto nos axude a encher os ocos que a figura da Vella deixou nas nosas lendas e mitos.

Unha das personaxes máis similares á Vella e das que máis información se dispón –entre outros, gracias ó traballo de recollida feito por Jacob Grimm (si, o dos contos)– é Frau Holle, tamén coñecida como Holda ou Perchta segundo a zona. Sigue leyendo “A Vella na mitoloxía xermánica”

Crea un blog o un sitio web gratuitos con WordPress.com.

Subir ↑